/ Artyku造 historyczne  Artyku造 historyczne
16.04.2008
.:: FORT XIII Karola Kniaziewicza cz.1 ::.
Urz康zenia obronne towarzysz cz這wiekowi od pocz徠ku jego zbiorowej aktywno軼i. Jako rodzaj dzia豉lno軼i militarnej, fortyfikacja od zarania dziej闚 anga簑je najwi瘯sze 鈔odki materialne i najlepszy potencja intelektualny ludzkich spo貫czno軼i ...

FORT XIII Karola Kniaziewicza (Fort VI -Winrych von Kniprode) w Toruniu

WPROWADZENIE:

    Urz康zenia obronne towarzysz cz這wiekowi od pocz徠ku jego zbiorowej aktywno軼i. Jako rodzaj dzia豉lno軼i militarnej, fortyfikacja od zarania dziejów anga簑je najwi瘯sze 鈔odki materialne i najlepszy potencja intelektualny ludzkich spo貫czno軼i wykorzystuj帷, a zarazem generuj帷 post瘼 techniczny - zarówno do obrony w豉snych siedzib, jak i zdobywania umocnie przeciwnika. W toku dziejów przewa瘸造 okresy równowagi potencjalnych mo磧iwo軼i obrony i ataku.

brama wjazdowa    W dobie nowo篡tnej natomiast dwukrotnie dosz這 do dramatycznego naruszenia tej równowagi na korzy嗆 ataku - w XV wieku, kiedy z wielk skuteczno軼i zastosowano armaty do zdobywania fortyfikacji, i po raz drugi w 2 po這wie XIX wieku - kiedy wprowadzono na uzbrojenie wojsk nowoczesna artyleri o gwintowanych lufach (1859), do amunicji u篡to prochu bezdymnego (1879) i pocisków burz帷ych (1884) - co zwielokrotni這 dono郾o嗆 i precyzj strza逝 oraz si喚 niszcz帷 pocisku. Te prze這my techniczne spowodowa造 dwie wielkie rewolucje w budowie fortyfikacji. W wyniku pierwszej fortyfikacja 鈔edniowieczna przekszta販i豉 si w nowo篡tn, w wyniku drugiej pojawi si fort artyleryjski jako element zespo逝 twierdzy pier軼ieniowej, i .... ju po kilkunastu latach sta si prze篡tkiem. Wzmacnianie go, zast瘼owanie fortem pancernym, fortem piechoty, czy te sp豉szczenie profilu i rozproszenia elementów fortu w terenie, by造 rozwi您aniami na krótk met. Wkrótce, w latach I wojny 鈍iatowej, sko鎍zy豉 si epoka fortowych twierdz pier軼ieniowych. Wielkie za這瞠nia forteczne zosta造 pokonane przez kolejne wynalazki: samolot i czo貪.

schron obrony wjazdu    ζci雟kie przys這wie mówi "Si vis pacem, para bellum" - "je瞠li chcesz pokoju, szykuj si do wojny". Wojenne dzieje fortów toru雟kich s dobr wyk豉dni tego przys這wia. Zdobywanie z wielkim nak豉dem finansowym i pracy (setek kopaczy, wozaków, murarzy) w okresie pokoju, skutecznie "wystraszy造" swoj obecno軼i wroga, który ich - i miasta, które os豉nia造 - nigdy nie zaatakowa. Miasto Toru wysz這 z obu wielkich wojen XX wieku praktycznie bez strat i zniszcze. Spe軟i造 rol jakby gro幡ego brytana w ogrodzie, który przecie nie po to, by rzuci si i zagry潭 intruza, lecz by zniech璚i go do przekraczania p這tu.

 

FORT XIII W ZESPOLE TWIERDZY TORU

    Miasto Toru mia這 sta貫 umocnienia ju w XIV wieku, by造 to typowe dla tego czasu mury obronne z basztami, bramami i fosami. Od 1629 podj皻o poza murami budow nowoczesnych wówczas, ziemnych fortyfikacji bastionowych. Wielokrotnie nast瘼nie bronione i zdobywane, przebudowywane i wzmacniane, przez Polaków, Francuzów, Rosjan i Prusaków, a do pocz徠ku 4 獞ierci XIX wieku. Wówczas to potencjalne mo磧iwo軼i wojsk przeciwnika zmusi造 do budowy w Toruniu ca趾owicie nowych, wcze郾iej niespotykanych fortyfikacji; pier軼ienia oddalonych na peryferia miasta samodzielnych fortów.

lewa strona nasady fortu    Pier軼ie toru雟kiej twierdzy fortowej powsta etapami pocz患szy od lat1873 - 1877, kiedy to trwa造 prace studialne, projektowe i przygotowawcze. Pierwszy etap budowy zrealizowano w latach 1878 - 1884, kolejne etapy rozbudowy i modernizacji do 1914 r. W efekcie, w ci庵u 36 lat powsta這 oko這 200 ró積ych budowli obronnych ziemno " murowanych, ziemnych i betonowych (do dzi zachowa這 si prawie 150), rozmieszczonych pasem o obwodzie blisko 22 km, oddalonym o 3-3,5 km od centrum miasta. Powsta造 tak瞠 zespo造 koszarowe i magazynowe, sie komunikacyjna oraz komunalne zaplecze obs逝gi licznego garnizonu. 字odki wydatkowane na budow i utrzymanie twierdzy by造 istotnym "ko貫m zamachowym" koniunktury gospodarczej miasta, udokumentowanej licznymi inwestycjami komunalnymi (m.in. tramwaje elektrownia, gazownie, wodoci庵i oraz Dwór Artusa).

stanowisko ogniowe kaponiery

   Fort XIII reprezentuje typ gównego, standardowego fortu artyleryjskiego, jednego z siedmiu podobnych w Toruniu. Jest te jednym z ostatnich z serii oko這 osiemdziesi璚iu tego typu fortów wzniesionych przez s逝瘺y fortyfikacyjne cesarskich Niemiec, typu wypracowanego przez komitet In篡nierski Sztabu Generalnego w pocz徠ku lat 70. XIX wieku. Zasadniczym materia貫m konstrukcyjnym tych budowli jest ziemia, z której formowano wa造 i fosy. Ceglane, wzmacniane pó幡iej betonem budowle s ich wyposa瞠niem.

    wej軼ie do poternyPo這穎ny na po逝dniu pier軼ienia twierdzy, na ko鎍u ulicy Kniaziewicza [patrz Plan Miasta Torunia]. We wspó販zesnym mie軼ie s to tereny zaj皻e prze wojsko w dzielnicy Stawki Po逝dniowe i granicz z pó軟ocnym skrajem toru雟kiego poligonu wojskowego. Dojazd samochodem z miasta od mostu drogowego ulica Podgórsk, ódzk, Kniaziewicza. Komunikacja miejska - autobus linii 14.

FORT - CO TO JEST ?

fragment ekspozycji fortecznych   W obiegowym poj璚iu, nawet dla torunian, s這wo "forty" kojarzy si z 豉two dost瘼nymi, ceglanymi schronami mi璠zypolowymi, których kilkadziesi徠 istnieje przy drogach obwodowych. Wynika to z ma貫j dost瘼no軼i w豉軼iwych fortów, bardziej oddalonych, lepiej ukrytych w terenie i w zieleni, a tak瞠 do niedawna i w wi瘯szo軼i pilnowanych przez stra積ików i wartowników.

   Zwiedzanie fortu, zw豉szcza dla tych "co pierwszy raz ..." gwarantuje mocne wra瞠nia. Po przekroczeniu linii bramy zewn皻rznej zaskakuje wielko嗆 obiektu, porównywalna z za這瞠niami urbanistycznymi. Najwi瘯sza odleg這嗆 mi璠zy naro瘸mi fosy w szyi (lub nasadzie), czyli od strony miasta, to ok. 300 m, podczas gdy - dla porównania - d逝go嗆 pierzei toru雟kiego Starego Rynku liczy oko這 105/109 m, oko這 100m ma najd逝窺zy podziemny korytarz fortu. Wysoko嗆 elewacji koszar fortu i kamienic jest porównywalna.

poterna gówna fortu

   Fort (豉c.: fortis - silny, mocny trwa造), jako wyspecjalizowane dzie這 obronne, jest produktem blisko 4 wieków ewolucji fortyfikacji nowo篡tnej. Nowo篡tna nazwano fortyfikacj dostosowan do u篡cia broni palnej, korzystaj帷 w budowie swych dzie z ziemi jako podstawowego materia逝 konstrukcyjnego. Ewolucja ta, nap璠zana post瘼 technicznym, zw豉szcza w artylerii, doprowadzi豉 po po這wie XIX wieku do rozerwania ci庵貫go obwodu obronnego i rozrzucenia jego w瞛這wych, zdolnych do samodzielnej obrony okr篹nej obiektów - w豉郾ie fortów na kilka kilometrów od bronionego o鈔odka.

   Pi璚iobocznym, wyd逝穎nym poprzecznie kszta速em fort nawi您uje do formy bastionu, klasycznego elementu fortyfikacji nowo篡tnej. Fort pod wzgl璠em z這穎no軼i swoich funkcji nie ma odpowiedników poza 鈔edniowiecznym zamkiem. ㄠczy bowiem zadania obrony dalekiej, bowiem jego artyleria mia豉 skutecznie pokry ogniem wielokilometrowe przestrzenie oraz obrony w豉snej, zapewnia tak瞠 warunki wygodnego i higienicznego bytowania w豉snej za這dze oraz zmagazynowanie odpowiednich zapasów 篡wno軼i i 鈔odków walki.

 

LITERATURA:

  1. Encyklopedia Wojskowa, red. O.Laskowski, Warszawa 1931-1939.
  2. Ma豉 Encyklopedia Wojskowa, praca zbiorowa, Warszawa 1967-1971; Encyklopedia Techniki Wojskowej, praca zbiorowa, Warszawa1978; M.Rogalski, M.Zaborowski, Fortyfikacja wczoraj i dzi, Warszawa 1978; R. Bochenek, 1000 sów o in篡nierii i fortyfikacji, Warszawa1980; M.Rogalski, Fortyfikacja, Warszawa 1984-1988.
  3. K.Biskup, L.Nar瑿ski, W.Rutkowski, Forty toru雟kie, Toru 1975.
  4. J.Bogdanowski, Z.Holcer, M.Kornecki, A.Swaryczewski, Ma造 s這wnik terminologiczny dawnej architektury obronnej w Polsce, Kraków 1988.
  5. J.Bogdanowski, Systemy obronne w dziejach fortyfikacji, w: Teka Komisji Urbanistyki i Architektury t. 3 (1969), s. 135: J.Bogdanowski, Problemy rewaloryzacji fortyfikacji systemu rozproszonego z prze這mu XIX i XX wieku, w Konserwatorska Teka Zamojska, Warszawa - Zamo嗆 1984, s. 65; J.Bogdanowski, Krajobraz warowny XIX/XX wieku - dzieje i rewaloryzacja, skrypt dla studentów wy窺zych szkó technicznych do przedmiotu architektura w krajobrazie, Kraków 1993.
  6. M. i E.G御iorowscy, Toru - Przewodnik, Warszawa 1971.
  7. M.Gi皻kowski, Z.Karpus, Z.Rezmer, Twierdza Toru.
  8. W.Kichan, Ma造 s這wnik dzie fortyfikacyjnych, Materia造 pomocnicze inwentaryzacji krajoznawczej, Zarz康 Gówny PTTK, Komisja Krajoznawcza, Warszawa - Pozna 1988, s. 28.
  9. L.Nar瑿ski, Toru雟kie Forty, w: "Pomorze i Kujawy" Nr 2/3, Toru 1999, s.10-13.
  10. L.Nar瑿ski, Fort IV Stefan Zó趾iewski w Toruniu, Toru 1997.
  11. L.Nar瑿ski, Zagadnienia ochrony pier軼ienia zewn皻rznego twierdzy Toru &65533; architektura, przestrze, 鈔odowisko, w: "Przegl康 Regionalny", R. 1 (1995), s.93-113.
  12. M.Rochni雟ki, Obóz je鎍ów wojennych w Toruniu.Stalag XXA i XXC 1939-1945 w: "Pomorze i Kujawy" Nr 4/11 Toru 2000 s.19-24.
  13. M.Rochni雟ki, Szlak Twierdzy Toru - historia, ochrona i zagospodarowanie fortyfikacji Torunia, w: Spo貫czna Opieka nad Zabytkami, T.V, PTTK Komisja Opeki nad Zabytkami Zarz康u Gównego, Warszawa 2001, s.109-122.
  14. M.Rochni雟ki, M.Myrta, Stan obecny i perspektywy zagospodarowania fortu IV Twierdzy Toru, w: Forteca Nr 2/97 s. 61-63
  15. J.Stankiewicz, K.Biskup, Twierdza Toru, Cz.II. w: "Zapiski Historyczne Toru雟kiego Towarzystwa Naukowgo", t.XLIII (1978), z. 4, s.77-125.
  16. J.Stankiewicz, Twierdza Toru w: "Zapiski Historyczne", t.38, s. 29-97.
  17. Twierdza Toru - Stan bada i problematyka konserwatorska, Materia造 z konferencji naukowej zorganizowanej przez Towarzystwo Przyjació Fortyfikacji i Generalnego Konserwatora Zabytków, Toru 1997, w: Fortyfikacja T. V, s.29-121 i 151-160
mjr M.Rochni雟ki


wszystkie >>>
© 1BMT 2008 - 2017