/ Artyku造 historyczne  Artyku造 historyczne
16.04.2008
.:: OB紌 JE哸紟 WOJENNYCH W TORUNIU cz. 1 ::.
"Mi璠zynarodowe regu造 walki zbrojnej ukszta速owa造 si na gruncie prawa wojennego, a ich bezpo鈔ednim celem jest ograniczenie stron wojuj帷ych w stosowaniu metod i 鈔odk闚 zmierzaj帷ych do pokonania przeciwnika. Ograniczenia te dotycz ..."
 
... przeciwnika. Ograniczenia te dotycz stosowania 鈔odków wojennych w czasie od rozpocz璚ia do zako鎍zenia wojny i przestrzenie oraz w odniesieniu do poszczególnych kategorii osób i obiektów. U podstawy le篡 troska o los cz這wieka, któr dotychczas w ró積ym stopniu oraz w ró積ych kr璕ach kulturowych podnoszono do rangi pewnych idei."

 

 

OBÓZ JE哸ÓW WOJENNYCH W TORUNIU
STALAG XX A
1939-1945

   W豉dze III Rzeszy Niemieckiej równolegle do rozbudowy zbroje i przygotowa do agresji na Polsk i inne kraje Europy opracowa造 program post瘼owania wobec je鎍ów. Jednym z celem tego programu by這 wykorzystanie si造 roboczej je鎍ów dla gospodarki Niemiec. Konwencja Genewska z 27.7.1929 r. Stanowi豉 w art. 2, pkt. 2 i 3, 瞠: "...je鎍y wojenni winni by traktowani w sposób humanitarny, a w szczególno軼i maja by chronieni przed atakami gwa速u, obrazy i ciekawo軼i publicznej" oraz, "鈔odki odwetowe wzgl璠em ich s zabronione". Mimo zasad tej konwencji, przyj皻ych przez wszystkie rz康y pa雟tw 鈍iata, zosta造 pope軟ione w okresie II wojny 鈍iatowej przez cywilne i wojskowe w豉dze III Rzeszy na je鎍ach zbrodnie wojenne - tak瞠 w Toruniu. Obozy dla je鎍ów podoficerów i szeregowych Stalag XX A Thorn i Stalag XX C ( Stalag 312, wyst瘼uj帷y równie jako Stalag 357 Thorn-Sud lub Stalag 357- Kopernikuslager).
Organizacja i rozbudowa obozu w Toruniu odbywa豉 si w dwóch etapach. W pierwszym etapie - wrzesie, pa寮ziernik 1939 - rozpocz窸y si prace, wykonywane m.in. przez wzi皻ych do niewoli 穎軟ierzy polskich, maj帷e na celu przystosowanie znajduj帷ych si w Toruniu fortów artyleryjskich do pe軟ienia funkcji obozów jenieckich. Przystosowano nast瘼uj帷e obiekty na lewym brzegu Wis造:

  • Fort XI- Stefana Batorego ( ul. Pozna雟ka);
  • Fort XII- W豉dys豉wa Jagie陶y ( teren poligonu wojskowego);
  • Fort XIII- Karol Kniaziewicz ( przed逝瞠nie ulicy Kniaziewicza - 1 BMT);
  • Fort XIV- Józefa Dwernickiego ( ul. ódzka);
  • Fort XV- Jaros豉wa D帳rowskiego ( przed逝瞠nie ul.Podgórskiej);
  • Fort XVI- Kolejowy ( ul.Rudacka za przejazdem kolejowym);
  • Fort XVII- Micha豉 砰mirskiego ( przy dworcu kolejowym Toru-Gówny).

   Jednocze郾ie z zamienieniem powy窺zych fortów na obozy kompletowano sk豉d aparatu zarz康zaj帷ego.

Je鎍y na mo軼ie fortu XIIIS

   Pierwsz siedzib organizowanego obozu by Fort XVII.

   W pierwszej po這wie 1940 roku w豉dze obozowe zosta造 przeniesione z Fortu XVII do dwupi皻rowej kamienicy, by貫j siedziby 31 PAL, mieszcz帷ej si naprzeciwko Fortu XIII. Budynek ten, znajduj帷y si przy obecnej ul. Okólnej, pozosta ju do ko鎍a istnienia obozu siedzib komendantury Stalagu XX A.

   Oficjaln nazw "M-Stammlager XX A Thorn Sud", obóz otrzyma prawdopodobnie po wspomnianej przeprowadzce. W momencie tym obejmowa ju swoim zasi璕iem wszystkie wymienione forty i przetrwa w takiej postaci do po這wy 1941 r.

   W drugim etapie rozbudowy Stalag XX A powi瘯szony zosta w drugiej po這wie 1941 roku o nowy obszar, rozci庵aj帷y si od Torunia - Podgórza w kierunku wsi Glinki.

   Sta這 si tak bynajmniej nie dlatego, 瞠 w zajmowanych ju obiektach brak by這 pomieszcze. Przyczyna by豉 inna: zaplanowana agresja Niemiec na Zwi您ek Radziecki i spodziewany, w zwi您ku z ni dalszy nap造w nowych je鎍ów.

   Zgodnie z planem, obszar pod przysz造 obóz dla 穎軟ierzy Armii Czerwonej zlokalizowano na terenach le膨cych ju poza granicami administracyjnymi miasta Torunia, w naro積iku dróg prowadz帷ych do Inowroc豉wia i Bydgoszczy przeci皻ych torem kolejowym Inowroc豉w - Toru (zazwyczaj zwany by obozem w Glinkach.

Biuro korespondencji z CK w forcie XIII

   Jego budow rozpocz瘭i Niemcy na pocz徠ku 1941 r, zaczynaj帷 od ogrodzenia wyznaczonego obszaru kolczastym drutem, a zatrudniaj帷 przy tym m.in. "komando" robocze z這穎ne z 40 je鎍ów angielskich, 11 Polaków - pracowników cywilnych oraz 10 穎軟ierzy Wehrmachtu ze starszego rocznika (tych ostatnich chyba nie tyle do pracy ile w charakterze nadzorców). Zasadniczy okres budowy przypad na drug po這w 1941r., kiedy przyby造 do Torunia pierwsze transporty je鎍ów radzieckich. Niemieccy okupanci, maj帷 wtedy wystarczaj帷 ilo嗆 r彗 do pracy, rozpocz瘭i jednocze郾ie zabudow samego obozu, a tak瞠 cz窷ci (znajduj帷ego si naprzeciwko) poligonu wojskowego. Na ogrodzonym wcze郾iej terenie przyst徙iono najpierw do budowania pomieszcze dla w豉dz obozowych i budynków gospodarczych, natomiast na poligonie- mieszka dla niemieckiej s逝瘺y nadzorczej oraz pozosta造ch obiektów tzw. obozowego zaplecza. Urz康zenie cz窷ci zasadniczej, tj. budow baraków dla je鎍ów rozpocz皻o na szersz skal jesieni 1941 r. i kontynuowano j w latach nast瘼nych, przy czym nigdy nie wybudowano ich w wystarczaj帷ej liczbie. W konsekwencji cz瘰to zdarza這 si, 瞠 je鎍y "mieszkali pod go造m niebem" i to niezale積ie od pory roku.

   Na terenie przeznaczonym pod budow obozu dla je鎍ów radzieckich prace budowlane rozpocz皻o ju na pocz徠ku 1941 roku jednak zasadniczy okres budowy przypad na drug po這w tego roku, kiedy to przyby造 do Torunia pierwsze transporty je鎍ów radzieckich. Zbudowano wówczas baraki dla je鎍ów. 14 sierpnia 1941 roku obóz otrzyma oficjaln nazw M- Stammlager 312/ XX C. Zosta on administracyjnie podporz康kowany komendanturze Stalagu XX A.

W kuchni obozowej - na parterze fortu XIII

   Obóz dla je鎍ów radzieckich zajmowa obszar oko這 92 ha, z czego na cz窷 zabudowan przypad這 oko這 36 ha. Otoczony by podwójnymi zasiekami z drutu kolczastego, zako鎍zonymi u do逝 tzw. je瘸mi. Wokó znajdowa造 si wierze wartownicze z ustawionymi na nich karabinami maszynowymi z reflektorami. Gówna brama wej軼iowa umieszczona by豉 od strony ulicy Pozna雟kiej.

   W cz窷ci pierwszej, le膨cej najbli瞠j rozwidlenia dróg, znajdowa造 si zabudowania w豉dz obozowych i budynki gospodarcze. W cz窷ci 鈔odkowej usytuowano "szpital obozowy", z這穎ny z zespo逝 kilku baraków, 豉幡i, cz窷 baraków jenieckich oraz kuchni centraln - od strony ulicy Szubi雟kiej. W trzeciej cz窷ci znajdowa si zasadniczy zespó baraków dla je鎍ów. Poszczególne pola barakowe by造 ogrodzone. Przez teren obozu przebiega造 drogi dojazdowe, których fragmenty zachowane s do dzi.

   Obóz w Glinkach nazywany by przez Niemców :"Sowietheide"; rzadziej "Koprernikus Lager Thorn". By造 to okre郵enia nieoficjalne, potoczne, a nawet, szczególnie w pierwszym przypadku, nieco ironicznie, zawieraj帷e aluzj do rzekomej dziko軼i Rosjan (Heide - to tyle co puszcza, step; w豉軼iwe miejsce ludzi ma這 cywilizowanych, dzikich, a takimi w poj璚iu Niemców byli je鎍y radzieccy.

   Oficjaln natomiast nazw, "M - Stammlager 312 (XX C)", otrzyma obóz ten 14 VIII 1941 r., co zbieg這 si chyba z jego definitywnym uruchomieniem. Jednocze郾ie podporz康kowano go, zarówno administracyjnie jak i rzeczowo, Naczelnej Komendanturze Stalagu XX A. Potwierdzaj to nast瘼uj帷e fakty:

  1. awizy o nadej軼iu transportów je鎍ów radzieckich przysy豉ne by造 na adres kierownictwa obozu w Glinkach, lecz do komendy Stalagu XX A (budynek naprzeciwko Fortu XIII);
  2. w komendanturze prowadzono ewidencj je鎍ów radzieckich z Glinek;
  3. tam te sk豉dano raporty ze stanu dziennego je鎍ów Stalagu 312;
  4. w komendanturze uwzgl璠niano "Glinki" w rozliczeniach gospodarczych (zaopatrzenie, aprowizacja itp.);
  5. w rozkazach dziennych komendanta Stalagu XX A umieszczane by造, od ko鎍a 1942 r., "ca貫 kolumny nazwisk zmar造ch i ukaranych je鎍ów radzieckich".
grupa je鎍ów stalagu XX A

   Stalag XX A obejmowa w drugiej po這wie 1941 roku rozleg造 obszar, rozci庵aj帷y si przez Stawki, Rudak i Podgórz do pobliskich Glinek. W jego sk豉d wchodzi這 7 fortów i Stalag 312. Funkcj obozów jenieckich pe軟i這 5 fortów: XI, XII, XIII, XV, i XVII oraz Stalag 312.

   W Forcie XIV zorganizowano szpital obozowy, a Fort XVI pe軟i funkcj aresztu.

   Stalag XX A by obozem wielonarodowo軼iowym.

   Przebywali w nim je鎍y polscy, francuscy, belgijscy, brytyjscy, radzieccy, jugos這wia雟cy, w這scy i ameryka雟cy a tak瞠 穎軟ierze pa雟tw kolonialnych wchodz帷ych w sk豉d niektórych armii alianckich - m.in. Maroka鎍zycy.

   Pierwszymi je鎍ami byli Polacy, którzy wype軟ili pomieszczenia (organizowanego wówczas) obozu bezpo鈔ednio po za豉maniu si walk obronnych na ziemiach polskich. Przebywali oni w Toruniu do ko鎍a 1939 roku. W grudniu cz窷 z nich zosta豉 zwolniona, wi瘯szo嗆 okupanci wywie幢i do Rzeszy. Zwolnione przez Polaków miejsca zajmowali 穎軟ierze wymienionych pa雟tw. Kolejno嗆 nap造wu poszczególnych narodowo軼i odpowiada wydarzeniom na frontach natomiast ich liczby by造 mocno zró積icowane.

Pogrzeb zmar貫go je鎍a z asytst honorow

   Zasadniczy sk豉d Stalagu XX A stanowili Brytyjczycy, Francuzi, Rosjanie i pó幡iej W這si. Zdecydowanie mniejsz grup tworzyli Belgowie. Je鎍ów pozosta造ch pa雟tw by這 nie wielu. Przetrzymywano ich w Toruniu ze wzgl璠u na specyficzne wykszta販enie zawodowe (lekarze, mechanicy itp.).

   Nap造waj帷e transporty je鎍ów awizowano na adres Naczelnej komendantury. Stacj docelow ka盥ego z nich by豉 rampa kolejowa na Rudaku lub bocznica obok Dworca Gównego, sk康 przeprowadzano przybyszów do Fortu XVII, który pe軟i zawsze funkcj obozu przej軼iowego, tzw. Dulagu (Durchgangslager). Tam ich rejestrowano, selekcjonowano i rozdzielano do w豉軼iwych miejsc zakwaterowania lub po krótkim przetrzymywaniu przekazywano dalej, poza Toru.

   Je鎍ów kierowanych do Stalagu XX A rozmieszczano zwykle nast瘼uj帷o:

Biblioteka obozowa dla je鎍ów w forcie XIII

   皋軟ierze radzieccy do Stalagu 312 C (Glinki), a pozosta貫 narodowo軼i w fortach. Podzia taki nie zawsze by konsekwentnie przestrzegany, a zosta szczególnie naruszony jesieni 1943 r., kiedy to do Torunia przys豉no je鎍ów w這skich, z którymi - jak si wydaje przywódcy III Rzeszy, a tym bardziej w豉dze obozowe nie wiedzia造 co zrobi.

   Nap造waj帷ych je鎍ów w這skich umieszczano w Stalagu 312 wespó z je鎍ami radzieckimi , cz窷 W這chów zakwaterowano w fortach, stwarzaj帷 im lepsze warunki bytowe. Pod koniec 1943 r., po siedmiotygodniowym przetrzymywaniu, W這chów wywieziono do Rzeszy.

   Ostatecznie rozmieszczenie grup jenieckich w Stalagu XX A wygl康a這 nast瘼uj帷o:

  • Brytyjczycy- rozlokowani pocz徠kowo we wszystkich fortach zostali w pierwszej po這wie 1941 roku umieszczeni przewa積ie w Forcie XIII, który zyska przez to miano obozu "angielskiego". Cz窷 je鎍ów brytyjskich umieszczono ponadto w Forcie XV (oficerów) i w Forcie XIV ( chorych);
  • Francuzi- kilkuset z nich przebywa這 w Forcie XV. Nie znane bli瞠j grupy ulokowano te w Forcie XIII i w XI - genera這wie z lekarzem, s逝瘺 sanitarn i ordynansami;
  • Rosjanie- w zasadniczej liczbie zakwaterowani byli w Stalagu 312, a tak瞠 cz窷ciowo w Forcie XII (tzw. Politrucy) i w Forcie XVII;
  • W這si- cz窷 rozlokowano w Stalagu 312, a reszta w Forcie XIII jako "internowanych" (byli to przewa積ie zwolennicy monarchicznej formy rz康ów w Italii).

   Rozmieszczenie pozosta造ch grup jenieckich nie jest bli瞠j znane. Kilku Norwegów przebywa這 w Forcie XII, a z czasem przekazano ich do Stalagu 312, do pracy w "lazarecie" (byli lekarzami).

   W obozie przebywali równie je鎍y ameryka雟cy i Serbowie.

>>> cz窷 2

mjr M.Rochni雟ki


wszystkie >>>
© 1BMT 2008 - 2017