/ Artyku造 historyczne  Artyku造 historyczne
16.04.2008
.:: OB紌 JE哸紟 WOJENNYCH W TORUNIU cz. 2::.
Obozy jenieckie, w my郵 zasad konwencji, mia造 by miejscem okresowego przetrzymywania wzi皻ych do niewoli 穎軟ierzy. Ale to okresowe odosobnienie winno odbywa si w, warunkach umo磧iwiaj帷ych ...

 

 

OBÓZ JE哸ÓW WOJENNYCH W TORUNIU
STALAG XX A
1939-1945

 

   Obozy jenieckie, w my郵 zasad konwencji, mia造 by miejscem okresowego przetrzymywania wzi皻ych do niewoli 穎軟ierzy. Ale to okresowe odosobnienie winno odbywa si w, warunkach umo磧iwiaj帷ych je鎍om zno郾e, obozowe 篡cie. Praktyka wykaza豉, 瞠 bywa這 z tym ró積ie. Zró積icowanie wynika這 st康, i mechanizm, kierowania obozami jenieckimi oparli Niemcy 41 cz窷ciej na hitlerowskiej drabinie ras i narodowo軼i ni na normach i zasadach prawa wojennego. Obozy funkcjonuj帷e w oparciu o te ostatnie nie zyska造 smutnej s豉wy. W przeciwnym wypadku - stawa造 si aren ca趾owitego bezprawia i wynikaj帷ych z niego bestialskich zbrodni.

   Jednak瞠 oprócz lepszych i ca趾iem z造ch istnia這 wiele takich, których nie mo積a zaliczy zdecydowanie do 瘸dnej z wymienionych kategorii, a to dlatego, 瞠 zbrodnicza dzia豉lno嗆 by豉 przeplatana wzgl璠n praworz康no軼i.

   Jednym z nich by niew徠pliwie Stalag XX A w Toruniu. 砰cie obozowe bieg這 w nim dwoma torami:  lepszym, przeznaczonym dla 穎軟ierzy z armii pa雟tw zachodnich i ca趾iem z造m, wprost tragicznym, na który zepchni皻o je鎍ów radzieckich.

walki bokserskie na lewym dziedzi鎍u fortu

   Charakter obozowej egzystencji wyznacza這 wiele elementów: warunki bytowe, opieka lekarska, wy篡wienie, traktowanie, praca. W Stalagu XX A je鎍y pa雟tw zachodnich rozlokowani byli cz窷ciowo w by造ch koszarach wojskowych; reszta w nowych barakach zbudowanych ju w trakcie organizacji obozu. By造 to zabudowania solidne. Jedne i drugie odpowiada造 niew徠pliwie warunkom bezpiecze雟twa, higieny i zdrowotno軼i, nakre郵onym przez mi璠zynarodowe konwencje.

   Ich wymagania zosta造 spe軟ione tak瞠 w dziedzinie opieki lekarskiej. W Forcie XIV, jak ju wspomniano, istnia szpital jeniecki, który by placówk nie tylko z nazwy, poniewa mo積a by這 przeprowadzi w nim nawet do嗆 skomplikowane zabiegi operacyjne.

Mr Alan Moor odwiedza fort po 60 latach wraz z ma鹵onk

   Problemem 軼i郵e zwi您anym z warunkami bytowymi by豉 sprawa wy篡wienia. Równie i pod tym wzgl璠em sytuacja omawianej grupy by豉 zno郾a. Przynajmniej w tym sensie, 瞠 istnia豉 mo磧iwo嗆 uzupe軟ienia obozowego wiktu produktami z paczek. A by這 ich niema這, skoro np. je鎍y angielscy prowadzili handel wymienny z Polakami pracuj帷ymi w obozie.

   Wzgl璠nie zno郾e, poprawne warunki bytowe wynika造 niew徠pliwie st康, 瞠 "lepszych" je鎍ów nie zamierzano podda dyskryminacji. Fakt ten pozwala tak瞠 na 豉godniejsze ich traktowanie zarówno przez kierownictwo obozu, jak i przez s逝瘺 nadzorcz. System kar stosowany wobec je鎍ów z pa雟tw zachodnich mie軼i si w dozwolonych granicach. Za wykroczenia przeciw obozowemu regulaminowi (próby ucieczek, arogancka postawa, kradzie瞠, z豉 praca i niepos逝sze雟two) zamykano je鎍ów w areszcie na przeci庵 siedmiu, czternastu b康 dwudziestu jeden dni ( w my郵 zasad konwencji, kara nie mog豉 przekracza 30 dni).

Analiza starej fotogarfii fortu

   ζgodniejsze traktowanie dawa這 inne jeszcze korzy軼i. Umo磧iwia這 ono m.in. przestrzeganie nale積ego je鎍om prawa do korzystania z rozrywek sportowych i umys這wych. Zasada ta by豉 w Stalagu XX A wyra幡ie respektowana.

   W budynku komendantury zorganizowano bibliotek, pozwolono na utworzenie zespo逝 muzycznego i teatralnego. Zarówno spektakle, jak i koncerty odbywa造 si w Forcie XIII. Tam te urz康zono plac gier sportowych, zainstalowano prowizoryczny ring, na którym odbywa造 si pokazy walk bokserskich w wykonaniu bardziej usportowionych 穎軟ierzy; tam te znajdowa si jeden basenów p造wackich (drugi w Forcie XI). Ponadto w豉dze obozowe zezwala造 na redagowanie, w j瞛yku angielskim, obozowej gazetki. Wszystko to stanowi這 niew徠pliwie przyjemniejsz stron obozowego 篡cia. Przys豉nia豉 j jednak przymusowa praca.

Analiza starej fotogarfii fortu

   Wielu je鎍ów pracowa這 w Toruniu. Zatrudniano ich m.in. na poligonie (praca dla potrzeb Werhrmachtu), przy rozbudowie obozu i parowozowni na Kluczykach, w nieistniej帷ym browarze piwa; wykonywali tak瞠 wszelkie roboty budowlane, drogowe i melioracyjne.

 Zdecydowana wi瘯szo嗆 je鎍ów pracowa豉 poza Toruniem. Ustalono nast瘼uj帷e miejsca pracy: Annowo, Boguszewo, Brodnica, Brusy, Brzoza, Bydgoszcz, Cierpice, Che軛no, Chojnice, Gniew, Grudzi康z, Gutowo, Jarantowice, Jarcewo, Kikó, Ko鎍zyce, Nak這, Nowa Cerkiew, Nowe Jankowice, Nowogród, Owczarki, Przy逝bie Kraje雟kie, Radzy Che軛i雟ki, Ryszewo, Solec Kujawski, Siemkowo, 安iecie, Tle, Toru, Tuchola, Tuszkowo, Wronie, Wytr瑿owice.

   Wymienione miejscowo軼i to wioski lub ma貫 osady.

Takimi piecami ogrzewano pomieszczenia fortu

   Oznacza to, 瞠 gównym zaj璚iem je鎍ów by豉 praca na roli zwi您ana z potrzebami wiejskiego gospodarstwa. Natomiast delegowanie dru篡n roboczych do wi瘯szych miast wskazywa這 na kierowanie ich do prac w zak豉dach przemys這wych Torunia i nie tylko.

   Warunki pracy by造 kontrolowane okresowo przez przedstawicieli komendantury Stalagu. Mo磧iwo嗆 kontroli mia造 tak瞠 specjalne komisje; m.in. delegacje pa雟tw opieku鎍zych oraz wys豉nnicy Mi璠zynarodowego Czerwonego Krzy瘸. Jednak瞠 droga dotarcia do miejsca pracy je鎍ów nie by豉 zbyt 豉twa (utrudnia je skomplikowany system otrzymywania zezwole na wizyt), a czynnik zaskoczenia, odgrywaj帷y w podobnych wypadkach najistotniejsz rol, nie móg tu nic zdzia豉, poniewa wizyty by造 anonsowane telefonicznie z Berlina (Urz康 Jeniecki) b康 z Gda雟ka (dowództwo okr璕u).

W otworach wentylacyjnych chowano radia kyszta趾owe

   Z tego wynika, 瞠 wobec je鎍ów z pa雟tw zachodnich w豉dze hitlerowskie przestrzega造 na ogó zasad konwencji. Zno郾e warunki bytowe, poprawne traktowanie, niezbyt wyniszczaj帷a praca - wszystko to sprawi這, 瞠 鄉iertelno嗆 w鈔ód je鎍ów by豉 stosunkowo niska. W okresie 15 miesi璚y, od pa寮ziernika 1940 do grudnia 1941 r., zanotowano 44 zgony.

radio kryszta趾owe

   Zmar造ch chowano na cmentarzu garnizonowym w Toruniu (zachowa造 si nieliczne groby po ekshumacji w 1946 r.). Zw這ki sk豉dano do mogi造 w trumnie przykrytej flag narodow, w obecno軼i 20 towarzysz帷ych temu obrz璠owi kolegów. Pogrzeb u鈍ietniano salw honorow z karabinów, oddan przez wyznaczon do tego specjaln grup niemieckich 穎軟ierzy.

   Stalag XX A mia jednak drugie oblicze, na którym z ca陰 okrutno軼i odcisn窸o si pi皻no hitlerowskich zbrodni, a ich ofiar padli je鎍y radzieccy umieszczeni w Stalagu 312 C (Glinki).

Wspomnienia i wzruszenia - rozmowy bez ko鎍a

   Celowe, 鈍iadome stworzenie przez hitlerowców nieludzkich warunków bytowych, brak opieki lekarskiej, celowe g這dzenie, z貫 traktowanie - wszystko to sprawi, 瞠 obóz w Glinkach sta si 篡w mogi陰. O utrzymaniu czysto軼i, higieny osobistej, nie mog這 by mowy. Brakowa這 podstawowych urz康ze sanitarnych. Cz瘰to nie wystarcza這 nawet wody. Sytuacja taka powodowa豉 liczne choroby, a nawet wybuchy epidemii w鈔ód je鎍ów. Tragiczna sytuacja zmusza豉 w豉dze obozowe do zwracania wi瘯szej uwagi na stan higieniczno-sanitarny. Zacz皻o przeprowadza cz窷ciej akcje odka瘸j帷e, jednak瞠 z jednoczesnym zastosowaniem wyrafinowanego okrucie雟twa (np. k徙iele podczas mrozu). Rosjan zakwaterowano w barakach, tzw. Stajniach. By造 to zabudowania w wi瘯szo軼i nie ogrzewane, bez podóg. Spali na trzy pi皻rowych pryczach lub, z powodu ciasnoty, na go貫j ziemi.

rozmowy, wspomnienia

   Wielu egzystowa這 na otwartej przestrzeni obozu. Mieszkali w w豉snor璚znie wykopanych w ziemi jamach. Skutki fatalnych warunków bytowych pot璕owa這 podobne od篡wianie, a 軼i郵ej - g這dzenie.

   W stosunku do je鎍ów radzieckich stosowano selekcje zmierzaj帷e do wy豉pywania komisarzy politycznych. Pierwszy etap nast瘼owa w Forcie XVII, a polega na eliminowaniu z ogó逝 je鎍ów tzw. "Politruków", za pomoc znaków rozpoznawczych (gwiazdka na r瘯awie). Hitlerowcy przeprowadzali jeszcze dok豉dniejsze badania, nad wyeliminowaniem z ogó逝 je鎍ów poszukiwanych stosuj帷 takie metody jak: zn璚anie si nad bezbronnymi, bicie, katowanie.

rozmowy, wspomnienia

   Do podanych ju elementów zag豉dy Rosjan nale篡 doda jeszcze prac. Je鎍ów zmuszano do najci篹szych i najbardziej niebezpiecznych prac, które trwa造 przeci皻nie 10-12 godzin, a tylko w niedziel i 鈍i皻a krócej. Charakter wykonywanych prac i czynno軼i nie jest bli瞠j znany, lecz bez zbytniego ryzyka mo積a stwierdzi, 瞠 je鎍ów radzieckich zmuszano do najci篹szych i najbardziej niebezpiecznych prac, jak z reszta w innych obozach. Stalag toru雟ki nie stanowi pod tym wzgl璠em wyj徠ku.

   Eksterminacyjna polityka hitlerowców wobec je鎍ów radzieckich w Stalagu XX A w Toruniu sprawi豉, 瞠 鄉iertelno嗆 w鈔ód nich by豉 zastraszaj帷a. Dziennie wywo穎no na Glinki na cmentarz 3 - 6 wozów wype軟ionych zw這kami (wóz móg pomie軼i 鈔ednio oko這 25-30 zmar造ch).

wspólna fotografia pami徠kowa

   Oprócz 鄉ierci na skutek kra鎍owego wyniszczenia organizmu, odniesionych ran po ci庵造m biciu, a tak瞠 z powodu chorób zaka幡ych, liczb zgonów powi瘯sza造 masowe rozstrzeliwania, wykonywane w ramach realizacji "Rozporz康zenia o komisarzach".

   Ofiary zbrodniczego traktowania w obozie chowano na specjalnie przygotowanym 6 hektarowym cmentarzu na Glinkach.

   Przez Stalag XX A w okresie jego funkcjonowania " przesz造 nast瘼uj帷e ilo軼i je鎍ów:

   Francuzi - 5322, Brytyjczycy - 12296, Rosjanie - 21181, W這si - 15197, Belgowie - 90, Polacy - 124, Amerykanie - 13, Serbowie - 413, Norwegowie - 1(?)

   Ogó貫m 54637 je鎍ów wojennych ró積ych narodowo軼i

   Rozmieszczenie pozosta造ch ma造ch grup jenieckich nie jest bli瞠j znane. Kilku Norwegów przebywa這 w Forcie XII, a z czasem przekazano ich do Stalagu 312, do pracy w " lazarecie " (byli lekarzami).

Napisy w j瞛yku angielskim na 軼ianie fortu    W pobli簑 by貫go Stalagu 312, w lesie mi璠zy Glinkami a Cierpicami, istnieje upami皻niony grób masowy- cmentarz (g. je鎍ów radzieckich oraz W這chów). Pochowano w nim 14219 je鎍ów- zmar造ch i zamordowanych w 2219 mogi豉ch pojedynczych a reszt w zbiorowych. Przed bram cmentarza usytuowano pomnik ofiar hitleryzmu wg projektu W. Marciniaka postawionego tu w 1969 roku.

   Zmar造ch je鎍ów brytyjskich (44 osoby) pochowano na cmentarzu garnizonowym sk康 po wojnie ich ekshumowano i wywieziono do Wielkiej Brytanii.

na dziedzi鎍u   Stalag XX A funkcjonowa przez wszystkie lata okupacji. D逝gi okres istnienia obozu wi您a si niew徠pliwie z nadziej Niemców, i Toru pozostanie niezdobyty, b璠zie broniony "do ostatniego 穎軟ierza". Dlatego te nie pomy郵ano wcze郾iej o ewakuacji obozu. Zarz康zono j dopiero pod koniec stycznia 1945 r.(prawdopodobnie w dniach 28-29 styczniaa. By這 to stanowczo za pó幡o, Toru otoczy造 ju wtedy wojska radzieckie. Kolumny je鎍ów z toru雟kiego Stalagu skierowano prawdopodobnie w kierunku Fordonu. Cz窷 z nich zosta豉 przechwycona przez Armi Radzieck, cz窷 uciek豉 wcze郾iej z kolumn marszowych i wróci豉 do obozu w Glinkach, a 軼i郵ej na jego zgliszcza, Stalag 312 zosta wcze郾iej podpalony przez uciekaj帷ych Niemców w chwili ewakuacji. Jak i kiedy likwidowano Naczeln Komendantur Stalagu XX A brak dok豉dniejszych danych wiadomo軼i.
Tu by豉 brama obozowa

   Niewiele 郵adów po istnieniu Stalagu XX A w czasie II wojny 鈍iatowej w Toruniu pozosta這 do dzi.

   Niewielu te mieszka鎍ów Torunia potrafi這by precyzyjnie wskaza miejsca w naszym mie軼ie zwi您ane z pobytem je鎍ów wojennych Stalagu XX A.

   Nie ma w naszym mie軼ie nawet tablicy pami徠kowej, której obecno嗆 np. na ulicy Pozna雟kiej w pobli簑 Fortu XI wskazywa豉by na tragedi, jak przez cztery lata prze篡wa這 tu tyle tysi璚y ludzi.

    Jedyny dzi namacalny dokument pobytu w toru雟kich fortach, np. je鎍ów brytyjskich to jeszcze wyra幡e, mo磧iwe do odczytania napisy na 軼ianach prochowni w kaponierze gównej fortu.

Odkryte kolejne napisy - 郵ad po je鎍ach obozowych    Tre嗆 napisów (w j瞛yku angielskim) w pe軟i oddaje nastroje, my郵i, uczucia, prze篡cia i pragnienia, je鎍ów represjonowanych w karcerze obozowym za naruszenie regulaminu obozowego Stalagu XX A. Warto o tym wszystkim wiedzie zwiedzaj帷 toru雟kie forty, podziwiaj帷 min niemieck my郵 wojskow oraz wysi貫k organizacyjny budowniczych. Nikt chyba w okresie ich budowy nie przypuszcza do jakich celów b璠 w przysz這軼i wykorzystane.



<<< cz窷 1
mjr M.Rochni雟ki


wszystkie >>>
© 1BMT 2008 - 2018