/ Artyku造 historyczne  Artyku造 historyczne
01.06.2010
.::Twierdza Toru - Fort XIV::.
Fort XIV - to po鈔edni fort piechoty w Toruniu. Jest wyj徠kowym dzie貫m in篡nier闚 wojskowych Rzeszy Niemieckiej. Zbudowano go w latach 1889 - 1893 i pierwotnie posiada numer VI a i nosi nazw - Herman von Balk...
Kiedy dzia豉cze toru雟kiego PTTK (gównie autor) wyznaczali "czarny" szlak turystyczny wokó miasta po linii fortów dawnej twierdzy nie mogli zagwarantowa zainteresowanym turystom pe軟ej mo磧iwo嗆 dok豉dnego obejrzenia tych znakomitych dzie wspó販zesnej sztuki militarnej. Du瘸 ich liczba jest obecnie zaj皻a przez prywatne, komunalne i pa雟twowe przedsi瑿iorstwa, tak瞠 przez wojsko. Tylko jeden fort – Fort IV przy ulicy Chrobrego mog bezpiecznie i bez ogranicze zwiedza tury軼i. Wielka to szkoda, bowiem w Toruniu mo積a znale潭 forty, które odbiegaj od przyj皻ych w dawnej armii Niemieckiej standardów. Najwi璚ej zaskakuj帷ych zmian dotyczy fortów po鈔ednich.
Najwcze郾iej zbudowany fort po鈔edni to pi璚iok徠ny, mniejszy, przypominaj帷y kszta速em fort gówny. Jest to obiekt z jedn bateri skrzyd這w, wa貫m niskim piechoty na odcinku czo豉 i barków, kaponier pod mostem i stanowiskami ogniowymi dla wszystkich stosowanych w twierdzy rodzajów dzia. Jednak pozosta貫 forty po鈔ednie Torunia to nowsze, zbudowane na pocz徠ku lat 90 – tych XIX wieku w celu uszczelnienia pier軼ienia zewn皻rznego twierdzy.
Trapezowe forty po鈔ednie Torunia to podobne do siebie wygl康em Fort VI i XII. Ten drugi,  posiada dodatkowo podwójny tradytor oraz betonow galeri przeciwskarpow i betonowe stanowisko ogniowe przewo幡ych dzie貫k szybkostrzelnych.
Inne forty znacznie ró積i si od poprzednich s to: Fort III, który jest otoczonym w御k fos a jego nasad stanowi schron piechoty otoczony wa貫m ziemnym ze stanowiskami dla lekkiej artylerii oraz Fort X – bateria nadbrze積a, posiada te wi瘯szy blok koszarowy oraz sze嗆 dzia這bitni dla ci篹kich armat i jest otoczony wodn fos. Spo鈔ód innych wyró積ia go wyj徠kowy kszta速 geometryczny terenu tj. trzy cz窷ci o鄉iok徠a.
Fort VIII, cho te trapezowy posiada kaponier broni帷 wej軼ia do koszar nasady w przeciwskarpie. ㄠczy豉 si z prawym schronem jednej z dwóch baterii skrzyd這wych fortu. Ponadto na wale piechoty i artyleryjskim w cz窷ci gównej znajduj si tylko dwa schrony wa這we po陰czone klatkami schodowymi z koszarami cz窷ci gównej.
W Toruniu znajduje si tak瞠 jedyny w tej cz窷ci Europy pancerny Fort I, którego si喚 bojow stanowi造 cztery haubice kalibru 210 mm ukryte pod kopu豉mi pancernymi grubo軼i 鈔.200 mm.
Wyj徠kowym, wyró積iaj帷ym si dzie貫m in篡nierów wojskowych Rzeszy Niemieckiej jest fort po鈔edni XIV.

 

Teraz ju mo積a !

 

Wytrwa造 turysta, mimo 瞠 nie by這 to takie proste móg wcze郾iej odwiedzi niemal wszystkie forty Torunia. Jednak ten ukryty w zaro郵ach, silnie zadrzewiony obiekt przy ulicy ódzkiej w豉軼iwie nigdy w swojej historii nie by dost瘼ny dla osób postronnych.
W璠ruj帷 czarnym, turystycznym „szlakiem fortecznym”, w nie dalekiej odleg這軼i od Fortu XIV mo積a jeszcze dzi napotka du瞠 ó速e tablice informacyjne o tre軼i w czterech j瞛ykach zabraniaj帷e wst瘼u w jego rejon (relikty, które czasem odstraszaj niezorientowanych zbieraczy z這mu). Gównie ze wzgl璠u na rodzaj magazynowanych przez wojsko na terenie fortu „towarów” prawo wst瘼u do niego mieli wy陰cznie wojskowi magazynierzy i konserwatorzy – nawet nie 穎軟ierze wartownicy chroni帷y obiekt. Mimo to o forcie by這 g這郾o, kiedy w 2000 roku media informowa造 nas o zdarzeniu najcz窷ciej pod tytu貫m „Gdzie jest trotyl?!”.
Na szcz窷cie wojsko zrezygnowa這 z u篡tkowania tego obiektu. Fort znalaz nabywc i gospodarza. Prawdopodobnie wkrótce rozpoczn si w nim prace adaptacyjne do celów turystyczno – hotelarskich (b璠zie tu motel?).
Ju dzi mo積a skorzysta z okazji i zwiedzi fort przy ulicy ódzkiej, o którym nie wiele pisano, nie mo積a by這 w nim przebywa. Do dok豉dnego poznania fortu potrzebna nam jednak b璠zie niezb璠na wiedza na temat jego budowy, funkcji, jego poszczególnych elementów i sposobu wykorzystania w przesz這軼i.

     
     

Fort XIV Twierdzy Toru

 

Fort XIV – to po鈔edni fort piechoty w Toruniu. Jest wyj徠kowym dzie貫m in篡nierów wojskowych Rzeszy Niemieckiej. Zbudowano go w latach 1889 – 1893 i pierwotnie posiada numer VI a i nosi nazw – Herman von Balk (od 1920 roku Fort XIV – Józefa Dwernickiego/Józefa Bema) [1]. Nale篡 do grupy po鈔ednich fortów toru雟kich i jest przyk豉dem standardowego mi璠zypolowego dzie豉 piechoty wprowadzonego instrukcj  z dnia 30.06.1887 r. przez Komitet In篡nierski Sztabu Generalnego Niemiec.
Otrzyma on kszta速 zbli穎ny do trapezu. Wyró積ia si spo鈔ód innych wodn fos  o regulowanej g喚boko軼i, o któr m.in. oparta zosta豉 w razie zagro瞠nia jego bliska obrona obiektu. Pomys budowy takiego dzie豉 uwzgl璠nia warunki terenowe tj. teren p豉ski  i pod這瞠 (kilkudziesi璚iu metrowa warstwa gliny i piasku) oraz nadmiar wody gruntowej   i opadowej [2].
Fort XIV otoczony zosta niskim, sp豉szczonym stokiem bojowym ze stanowiskami dla piechoty. Mia on pojedynczy blok koszarowy w centrum obwa這wa, po陰czony poternami  z dwoma pi皻rowymi schronami na wale czo豉.
Droga do fortu o utwardzonej nawierzchni bieg陰 pod os這n wa逝 do bramy wjazdowej. Wjazd do fortu prowadzi przez pi璚ioboczny dziedziniec ze schronem ochrony wjazdu,  os這ni皻ym sp豉szczonym wa貫m ziemnym i ogrodzony 2,5 m wysoko軼i p這tem fortecznym. Z dziedzi鎍a droga do fortu prowadzi豉 grobl przecinaj帷 fos u nasady i przez cz窷ciowo zwodzony most nad fos wprost do kolejnej bramy wjazdowej. Dzi na miejscu mostu zwodzonego znajduje si most sta造.
Wjazd lub wej軼ie do fortu na odcinku drogi przez fos mog這 by obserwowane i bronione z usytuowanej na wprost wjazdu 鈔odkowej kazamaty bloku koszarowego, której 軼iana posiada dwa otwory obserwacyjno - strzelnicze i jeden dla dzia豉 - kartaczownicy[3].
Czo這 i barki fortu stanowi wa ziemny ze stanowiskami dla piechoty i 6 lekkich dzia kal. 75 cm, rozdzielonych 5 schronami z wyj軼iami na drog wa這w. Wzd逝 wa逝 czo豉 fortu zbudowano 1 schron piechoty i artylerzystów, 2 dwukondygnacyjne schrony  i remizy (oba skrajne po陰czone z blokiem koszar krótkimi poternami) a w po這wie d逝go軼i barków wzniesiono po jednym jednokondygnacyjnym schronie.
W 1893 r. oba boczne schrony wa逝 czo這wego otrzyma造 pancerne punkty obserwacyjne z kopu豉mi W.T. 90.
W centrum fortowego majdanu zbudowano jednokondygnacyjny, skazamatowany, gówny blok koszarowy i wokó niego drog wa這w. Blok ten sk豉da si z pomieszcze koszarowych, magazynowych, warsztatowych, kuchni, 豉幡i, latryn i innych. Po 鈔odku bloku, na wprost bramy i dalej grobli z mostem (niegdy zwodzonym) usytuowano pomieszczenie bojowe – wartowni z otworami strzelniczymi.
Otaczaj帷a fort mokra fosa szeroko軼i 36 m i o regulowanej za pomoc 郵uzy g喚boko軼i (w czasie zagro瞠nia utrzymywany poziom – tzw. „woda wysoka” a w czasie pokoju „woda niska”) nie by豉 broniona z kaponier lub kojca. Jednak w dnie fosy, pod lustrem wody znajduj si resztki zapor maj帷ych utrudnia jej ewentualne forsowanie[4].Wokó fortu nie odnaleziono urz康ze, za pomoc, których mo積a by這 regulowa poziom wody w fosie. Jedynie tu nad lustrem wody u nasady fortu, w zaro郵ach mo積a dostrzec fragment rury odprowadzaj帷ej wod z fosy a tu przy ulicy ódzkiej znaleziono wykonan z ceg造 studni. Fragmenty metalowej drabinki 鈍iadcz, 瞠 by豉 sucha a na jej dnie znajdowa造 si zawory reguluj帷ej przep造w wody[5].
U podstawy ziemnej skarpy, tak瞠 za fos na odcinkach nasady baków i czo豉 znajdowa si typowy 2,5 m wysoko軼i p這t forteczny (do dzi ocala tylko ten zewn皻rzny). Na przeciwskarpie fosy biegnie w御ka droga stra篡 ze stokiem, kiedy os這ni皻a zasiekami ukrytymi w przedstoku. Na ko鎍ach odcinka czo這wego drogi krytej znajduj si 3 betonowe konstrukcje schronów - wartowni stra篡, od których prowadz prostopadle do fosy rowy dobiegowe do stanowisk piechoty na kraw璠zi przedstoku oraz ma貫 fragmenty rowu przeciw pancernego zbudowanego tu pod koniec 1944 roku 陰cz帷ego wszystkie forty w szczelny pier軼ie obrony twierdzy.
Pocz徠kowo za這g fortu stanowi這 ok. 300 穎軟ierzy (kompania piechoty, obs逝ga dzia piechoty na niskich lawetach ko這wych i dzia貫k). Fort pozbawiony by baterii skrzyd這wych artylerii ci篹kiego kalibru. W jego s御iedztwie zbudowano ziemne baterie i schrony artylerzystów oraz schrony amunicyjne. Na zapleczu fortu w linii jego lewego barku zbudowano podwójn ziemn bateri dla sze軼iu i drug dla czterech dzia kal. 150 mm. Mia這 to stanowi dostateczne wsparcie artyleryjskie fortu.
Fort XIV jak pozosta貫 forty toru雟kie w okresie pokoju zajmowa豉 okresowo za這ga do 獞icze.
Po wybuchu I wojny 鈍iatowej za這ga bezpiecze雟twa fortu liczy豉 zaledwie pluton piechoty. Ponadto w sk豉d za這gi wchodzili kanonierzy obs逝guj帷y dzia豉 flankuj帷e, obs逝gi karabinów maszynowych i ? plutonu pionierów (saperów).
Znajduj帷y si w s御iedztwie ma造, parterowy domek przy ulicy Zimowej prawdopodobnie by domkiem dozorcy wa這wego.
W latach 1920-1922, w czasie wojny polsko – bolszewickiej lewobrze積e forty XI,XII,XV by造 wykorzystane jako Obóz Internowanych Nr 11 w Toruniu, w którym przetrzymywano 穎軟ierzy rosyjskich (gen.Wrangla). Fort XIV by w tym czasie miejscem skoszarowania kompanii wartowniczej 穎軟ierzy polskich tego obozu.
W czasie II wojny 鈍iatowej w istniej帷ym w tych samych fortach obozie jenieckim Stalag XX A, w豉郾ie w forcie XIV zorganizowano szpital obozowy dla 180  chorych, w którym mo積a by這 przeprowadza nawet skomplikowane operacje chirurgiczne?[6].
Po II wojnie 鈍iatowej obiekt przej窸o wojsko i wykorzystywa這 go jako magazyn dokonuj帷 w pomieszczeniach fortu kilku, nieznacznych przeróbek adaptacyjnych, których likwidacja niedu篡m kosztem przywróci obiektowi dawny wygl康. Niewyja郾ion do dzi jest sprawa braku na lewej stronie wa逝 ogniowego, w dawnych dzia這bitniach przedpiersi   i obecno嗆 dodatkowych schodów do tych miejsc. Z relacji osoby odwiedzaj帷ej obiekt po 60 latach (nieznany z nazwiska by造 wartownik niemiecki) wynika, 瞠 jest tam ma造 cmentarz przyszpitalny!?. Warto pój嗆 tym tropem i wyja郾i t niezwyk陰 histori.
W otoczeniu fortu zachowa造 si wszystkie obiekty i urz康zenia dawnego pasa obrony – klasyczny fragment pier軼ienia zewn皻rznego dawnej twierdzy fortowej.
Cieszymy si, 瞠 kolejny fort Torunia na turystycznym szlaku „czarnym” jest ju udost瘼niony do zwiedzania, a w niedalekiej przysz這軼i stanie si kolejn atrakcj turystyczn miasta. Mamy nadziej, 瞠 nie tylko dla go軼i motelu.

                           
      

LITERATURA:

Alexandrowicz-Witold A., Wra瞠nia z odbioru od Niemców twierdzy  Toru od 10 do 18 stycznia 1920 r., [w:] Ksi璕a Pami徠kowa Bractwa Strzeleckiego w Toruniu, Toru 1927, s. 84.
Biskup K., Fortyfikacje pancerne twierdzy Toru雟kiej [w:] Fortyfikacja , tom I, Warszawa – Kraków 1995, s. 91-113.
Biskup K., Nar瑿ski L., Rutkowski W., Forty toru雟kie, Toru 1975.
Bogdanowski J., Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte, PWN Warszawa – Kraków 1996.
Ceynowa – Gied這 M., Nienartowicz A., Ro郵inno嗆 fortyfikacji dawnej twierdzy Toru. Przewodnik, Towarzystwo Naukowe  w Toruniu, Prace Popularnonaukowe Nr 62, Toru 1994.
Nar瑿ski L., Zagadnienia ochrony pier軼ienia zewn皻rznego twierdzy Toru – architektura, przestrze, 鈔odowisko, [w:] Przegl康 Regionalny, R. I, nr 1 (1995), s. 93-113.
Nar瑿ski L., Fort IV Stefana ó趾iewskiego (Fort II – York) w Toruniu, Toru 1997.
Stankiewicz J., Biskup K., Twierdza Toru. Cz. IV, [w:] Zapiski Historyczne Toru雟kiego Towarzystwa Naukowego, t. XLIII (1978), z. 4, s. 77-125.

Ma造 s這wnik turysty fortecznego:


Artyleria – jeden z podstawowych rodzajów wojsk uzbrojony w dzia豉. Obejmowa豉 machiny miotaj帷e, po wynalezieniu prochu strzelniczego dzia豉 ró積ych typów i kalibrów, sprz皻 pomocniczy oraz urz康zenia do transportu, jak te oddzia造 obs逝guj帷e;

Bunkier – potoczna nazwa 瞠lbetonowego obiektu fortyfikacyjnego;

Czo這 – cze嗆 dzie豉 obronnego lub jego elementu od strony przedpola;

Droga forteczna – droga dojazdowa do fortu, odchodz帷a od drogi rokadowej, najcz窷ciej os這ni皻a wa貫m;

Droga ukryta – usytuowana mi璠zy przeciwskarpa rowu a stokiem bojowym gównym, który os豉nia drog przed obserwacja i ogniem p豉skotorowym. S逝篡豉 dla ruchu wojsk broni帷ych twierdzy wzgl璠nie fortu oraz jako chodnik stra篡 (ront).Zaczepny charakter obrony twierdzy spowodowa wyposa瞠nie jej w poprzecznice oraz obszerne place broni, rozwój artylerii zdecydowa o stopniowym zmniejszeniu i wreszcie usuni璚iu dróg ukrytych z ko鎍em XIX w.;

Fort – zasadniczy element obwodu obronnego w systemie umocnie XVIII – XX w., dzie這 obronne stanowi帷e cz窷 twierdzy, przystosowane do samodzielnej obrony okr篹nej, z regu造 w powi您aniu z s御iednimi umocnieniami;

Fort po鈔edni – fort umieszczony na mi璠zypolu fortów gównych, zazwyczaj mniejszych rozmiarów i obsadzony mniej liczn za這g ni fort gówny;

Fosa – forma przeszkody stosowana od staro篡tno軼i po czasy nowo篡tne; rów, cz瘰to wype軟iony wod;

Kaponiera – element obronny fortu przeznaczony do obrony wn皻rza fosy ogniem prowadzonym w jednym kierunku lub dwóch przeciwleg造ch kierunkach, odr瑿na budowla wtopiona w stok (kaponiera wewn皻rzna) lub przeciwstok (kaponiera zewn皻rzna) fosy. Ze wzgl璠u na usytuowanie wyró積iana jest te m, in. Kaponiera barkowa i czo這wa;

Kazamata – wytrzyma造 schron bojowy, obiekt ochronny dla dzia豉, zaopatrzony w strzelnic;

Kopu豉 pancerna – sta豉 nieruchoma czasza pancerna s逝膨ca do celów obserwacyjnych, niekiedy jako stanowisko ogniowe (ruchome i obrotowe);

Mi璠zypole – teren pomi璠zy dwoma s御iednimi fortami, znajduj帷y si pod ich ostrza貫m;

P這t forteczny – zapora wykonana z pr皻ów metalowych ustawiona w dnie fosy, przeszkoda w pokonywaniu wa逝 artyleryjskiego.

Poprzecznica – odcinek wa造 wewn徠rz dzie豉 obronnego, os豉niaj帷y cz窷 zagro穎n ostrza貫m lub oddzielaj帷y s御iednie dzia這bitnie.

Poterna – potajnik – podziemne przej軼ie 陰cz帷e poszczególne elementy fortyfikacji lub wn皻rze fortyfikacji z przedpolem. W drugim wypadku umo磧iwia這 skryte wyj軼ie na wycieczk;

Prochownia – dawna budowla fortyfikacyjna do magazynowania prochu strzelniczego i gotowych pocisków artyleryjskich;

Przeciwstok – zewn皻rzna strona fosy.

Przedstok – usytuowany na zewn徠rz fosy rodzaj przedpiersia, schodz帷ego w formie równi pochy貫j do poziomu przedpola.
 
Przedpiersie – nasyp ziemny, drewniana lub murowana os這na stanowiska strzelca lub dzia豉 przed ogniem przeciwnika;

Przepust
– otwór, tunel lub koryto umo磧iwiaj帷e przep造w wody pod nasypem drogowym lub budowl.

Rów 陰cz帷y – w御ki rów o narysie 豉manym lub krzywoliniowym umo磧iwiaj帷y ukryte przej軼ia pododdziaów piechoty i transport lekkiego sprz皻u bojowego w granicach strefy obserwacji naziemnej nieprzyjaciela

Schron – obiekt fortyfikacyjny typu zakrytego, przeznaczony do prowadzenia ognia, obserwacji, kierowania walk, ochrony wojsk oraz sprz皻u technicznego przed 鈔odkami ra瞠nia nieprzyjaciela;

Schron pogotowia – schron dla obs逝gi dzia豉 w pobli簑 jego stanowiska (np. w wale poprzecznicy itp.).

Tradytor – element obronny s逝膨cy do ukrytego ostrzeliwania w御kiego pasa terenu, mieszcz帷y kazamaty z dzia這bitniami lub stanowiskami broni maszynowej;

Twierdza – forteca – na prze這mie XIX i XX w. Zasadniczy rodzaj fortyfikacji sta貫j, sk豉daj帷y si z koli軼ie rozmieszczonych fortów i schronów os豉niaj帷ych centrum i tworz帷ych ca這嗆;

Wie瘸 pancerna – stosowany w ko鎍u XIX w. Element fortu w postaci stalowej kopu造 obrotowej, os豉niaj帷ej stanowisko dzia豉, broni maszynowej, reflektora lub obserwatora. Obroty wie篡 umo磧iwia造 skuteczniejsze pokrycie ogniem przedpola lub u豉twia造 obserwacj;

 

[1] Pocz徠kowo fort Dwernickiego, jednak ze wzgl璠u na u篡tkownika – artylerzystów 6 BAA - Fort Bema;
[2] fosa to po prostu glinianka;
[3] trzeci 鈔odkowy otwór rozbito do rozmiarów standardowego okna
[4] z relacji pracowników penetruj帷ych dno podczas 這wienia ryb hodowlanych w fosie,
[5] podobna jak w okolicy innych fortów Torunia;
[6] Przewa瘸nie amputacje odmro瞠 - z relacji Dawida Wilda zawartej w „Prisoner of hoppe” – Sussex, England 1992 s.206-207

fotogaleria >>>
mjr Marian Rochni雟ki


wszystkie >>>
© 1BMT 2008 - 2017